Je leefomgeving heeft invloed op hoe gezond je bent en leeft. Gemeenten hebben de verantwoordelijkheid om voor een veilige, gezonde voedselomgeving voor hun inwoners te zorgen. In de praktijk ontbreekt echter juridisch de ruimte om dat te kunnen doen, blijkt uit onderzoek van het Law Center for Health & Life.

In opdracht van 5 steden (Amsterdam, Den Haag, Ede, Rotterdam en Utrecht) heeft het Law Center for Health & Life onderzoek gedaan naar de juridische mogelijkheden van gemeenten om voor een veilige, gezonde voedselomgeving te zorgen. Mede naar aanleiding van dit UvA-onderzoek stuurden de gemeenten een brandbrief aan de staatssecretaris van Volksgezondheid. Hierin vragen ze om een wetswijziging, zodat ze in de toekomst hun zorgplicht kunnen vervullen.


Overgewicht verdubbeld sinds jaren 80

Sinds de jaren 80 is het overgewicht onder volwassenen in Nederland verdubbeld. Meer dan de helft van de Nederlanders is nu te zwaar. Een belangrijke oorzaak is het groeiende aanbod van ongezond voedsel. In het centrum van Rotterdam is het aanbod van fastfood bijvoorbeeldin de afgelopen 15 jaar toegenomen met 37 procent; in Rotterdamse wijken met een lage sociaaleconomische status (SES-wijken) zelfs met 57 procent. Zetten deze ontwikkelingen door, dan zal in 20 jaar tijd 62 procent van de volwassenen te kampen hebben met overgewicht. Mensen die te zwaar zijn, zijn kwetsbaarder voor hartaandoeningen, diabetes, en ook voor een ernstiger verloop van infectieziekten en andere aandoeningen, zoals COVID.


Juridische verantwoordelijkheid én beperkingen

Het rapport legt de tegenstrijdigheid bloot dat op basis van nationaal, internationaal en Europees gezondheidsrecht en -beleid gemeenten de verantwoordelijkheid hebben te zorgen voor een veilige en gezonde voedselomgeving voor hun inwoners, maar tegelijkertijd de juridische mogelijkheden in de praktijk heel beperkt zijn.
Gemeenten hebben wel wat mogelijkheden, bijvoorbeeld als het gaat om het voedselaanbod in sportkantines, vergunningen voor events of de diversiteit in het winkelaanbod. Ook instrumenten als informatievoorziening en preventieprogramma’s kunnen een bijdrage leveren aan gezondere voedselkeuzes. Daarnaast zijn er de reguliere ruimtelijke instrumenten, zoals bestemmingsplannen, waarmee gemeenten invloed hebben op de omgeving. Maar daaraan moeten ruimtelijke argumenten ten grondslag liggen, zoals geluids- of stankoverlast. Bovenstaande mogelijkheiden geven de gemeenten niet genoeg handvatten om de voedselomgeving daadwerkelijk te reguleren en een leefomgeving te inrichten met voldoende gezond voedselaanbod. Uit het onderzoek blijkt dat de ruimtelijke juridische instrumenten daar op dit moment niet genoeg mogelijkheden voor bieden.


Meer ruimte voor gemeenten

Dit is een klassiek voorbeeld van regelgeving die achterloopt op de wetenschap. Al enige tijd is bekend dat de veranderende voedselomgeving een belangrijke oorzaak is voor het toenemende overgewicht bij de bevolking. Hiernaast laat de hedendaagse stand van de wetenschap zien dat het uitgangspunt van individuele keuzevrijheid in de huidige regelgeving moeilijk houdbaar is als mensen in een omgeving wonen waar het merendeel van het voedselaanbod ongezond is.
De onderzoekers presenteren in hun rapport een paar ideeën die gemeenten meer ruimte kunnen geven. Bijvoorbeeld aanpassingen in de Warenwet en de nieuwe Omgevingswet. Als reactie op het onderzoek hebben de gemeenten een brief gestuurd aan de centrale overheid om een uitbreiding van hun juridische mogelijkheden bespreekbaar te maken.

 

Lees ook het artikel Murat Isik ging studeren om iemand anders te worden

Onderzoek

Het onderzoek was uitgevoerd door een interdisciplinaire groep onderzoekers op het gebied van bestuursrecht en omgevingsrecht, en op het gebied van EU en internationaal gezondheidsrecht van de UvA, de VU en Kennedy van der Laan.


Publicatiegegevens

Hannah van Kolfschooten, Richard Neerhof, Anita Nijboer, Anniek de Ruijter en Marjolein Visser: Juridisch instrumentarium voor een gezonde voedselomgeving in de stad, Publiekrecht, UvA, december 2020, ISBN 9789090342023.


29 juli 2021

Ander nieuws